Praktijkgerichte nascholing over farmacotherapie in de eerste lijn
Menu

Verslaglegging en conclusie van onderzoek vaak gekleurd

Door op 17-12-2010

Een nauwkeurige presentatie van de resultaten van een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek (RCT) is de hoeksteen voor de verspreiding van de resultaten daarvan en voor hun toepassing in de klinische praktijk. De Declaration of Helsinki zegt dat de auteurs de plicht hebben om de resultaten van hun onderzoek zo compleet en nauwkeurig mogelijk openbaar te maken. Desondanks nemen onderzoekers gewoonlijk te veel ‘speel’ruimte bij de publicatie van hun artikelen. Zij hebben immers de keuze welke gegevens zij gaan rapporteren en hoe zij dat gaan doen. Als gevolg hiervan zijn wetenschappelijke artikelen soms geen eenvoudige weergave van de feiten en hebben auteurs veel mogelijkheden om bewust of onbewust hun resultaten in een bepaalde vorm te gieten. Daarmee introduceren zij zogenaamde ‘spin’ in hun wetenschappelijke rapportage. Onder spin wordt dan verstaan een verwrongen en/of gekleurde presentatie van de resultaten. Het ontstaan van spin kan verschillende redenen hebben zoals een onbewust vooroordeel (‘bias’) maar het kan ook zijn dat de lezer bewust een rad voor ogen wordt gedraaid. In beginsel behoort elke afleveraar (apotheker) en voorschrijver (huisarts, medisch specialist) op de hoogte te zijn van het verschijnsel spin en er gedurende het gehele werkzame beroepsleven rekening mee te houden (opmerking referenten: het is goed hier van tijd tot tijd aan herinnerd te worden en alert te blijven in de alledaagse gang van zaken). Steeds is immers het welzijn van patiënten in het geding.
Boutron en medewerkers selecteerden de publicaties van gerandomiseerde klinische onderzoeken die in één maand, namelijk december 2006, waren verschenen. Van de 616 publicaties hadden 72 resultaten een statistisch niet-significante uitkomst. Deze 72 werden onderwerp van een onderzoek naar spin omdat juist deze uitkomsten zich er vooral voor lenen. Voor de uitvoering van hun onderzoek werd door de auteurs met hulp van vele autoriteiten op dit gebied een classificatiesysteem ontwikkeld.
Kort samengevat leverde het onderzoek naar spin bij de genoemde 72 artikelen het volgende op. Spin in de titel van de publicatie: 13 maal (18%). In de resultaten en conclusies werd in 27 gevallen (37,5%) en in de abstracts in 42 (58%) van de gevallen spin aangetroffen. Spin bleek aanwezig in de hoofdtekst van de paragrafen Resultaten (29,2%), Discussies (43,1%) en Conclusie (50%). Meer dan 40% van de artikelen bevatte spin in ten minste twee van deze paragrafen in de hoofdtekst.
Uit deze representatieve steekproef van gerandomiseerde, gecontroleerde klinische onderzoeken met statistisch niet-significante primaire uitkomsten is al met al naar voren gekomen dat de vermelding en beoordeling van de bevindingen vaak niet in overeenstemming zijn met de resultaten. De auteurs plaatsen de volgende kanttekeningen bij hun onderzoek. Het onderzoek richtte zich op een bepaald soort gerandomiseerde, gecontroleerde klinische onderzoeken, namelijk die met een niet-significante primaire uitkomst. Vooral naar deze hoofduitkomst ging de aandacht uit. Men kan uiteraard ook gerandomiseerde, gecontroleerde klinische onderzoeken met andere uitkomst en andere aspecten (bijvoorbeeld bijwerkingen) onderzoeken op spin. Meer onderzoek daarnaar lijkt nuttig. Een tweede opmerking betreft de aanvaarding van onderzoeksverslagen door de belangrijkste tijdschriften in de medische wereld. Redacties moeten gespitst zijn op spin en de beoordelaars vragen om daarnaar te kijken, vooral bij nieuw op de markt te verschijnen stoffen en zo nodig, indien daartoe aanleiding is, het artikel te voorzien van een redactioneel commentaar – wat overigens nu al vaak gebeurt.
Het is moeilijk om te stellen dat onderzoekers zich aan de nuchtere feiten moeten houden. Immers ook bij tegenvallende resultaten is vaak veel energie, tijd en geld in een onderzoek gestoken en zal men deze resultaten ook willen en moeten publiceren. Er ligt dan echter een specifieke interpretatie op de loer. Alert zijn op de juiste gegevens, ten behoeve van een optimale farmacotherapie, is een blijvende opgave voor voorschrijver en afleveraar.

Opmerking referenten: de geschiedenis van rosiglitazon (zie ook elders in dit nummer) bewijst eens te meer hoe belangrijk het is om alleen middelen tot de markt toe te laten die duidelijk effectief zijn, duidelijk omschreven zijn en gevolgd worden in de tijd. Men dient ervan uit te gaan dat de fabrikant bij tegenvallende (marginale) resultaten alles op alles zal zetten om een middel geregistreerd te krijgen. Hoe twijfelachtiger de werkzaamheid van een middel, hoe groter de kans dat spin zal worden toegepast.

Belangenverstrengeling: geen.

Boutron I, Dutton S, Ravaud P, Altman D. Reporting and interpretation of randomised controlled trials with statistically nonsignificant results for primary outcomes. JAMA 2010;303:2058-64.

Log nu in om het volledige artikel te bekijken of om te reageren.

Abonneren

Informatie over dit artikel

Auteurs P.J.M.M. Toll
E. van der Does
Thema Redactioneel
Publicatie 17 december 2010
Editie PiL - Jaargang 14 - editie 10 - Editie 10, 2010